04 Feb 2010

18. De februaristaking.

1 Reactie

Er is in Amsterdam niet veel meer over van de vooroorlogse Jodenbuurt, een gebied waar ruim vijftigduizend mensen woonden waarvan de helft van Joodse afkomst. Het meeste is onherkenbaar veranderd, gesloopt maar de indeling van de buurt is voor een belangrijk deel in stand gehouden en daardoor komen de belangrijkste straten nog steeds uit op het Jonas Daniël Meijerplein. De Portugese synagoge aan één zijde van dit plein en het gebouw van de Hoogduitse synagoge waarin het Joods Historisch Museum is gevestigd herinneren aan de tijd van weleer. Tussen deze twee gebouwen staat de Dokwerker, een beeld van Mari Andriessen. Het is daar neergezet als symbool van dat massale protest in 1941, de Februaristaking, en de reactie daarop in de rest van Nederland.


Er zijn talloze boeken over de vervolging van de Joden verschenen en de wijze waarop die door de Duitsers werd uitgevoerd. De systematische wijze waarop dat plaatsvond en de rol van de WA en de NSB bij deze mensenjacht behoren tot de zwartste bladzijden in de Nederlandse historie. Ook de lauwe reactie van veel Nederlanders is niet iets om echt trots op te zijn. Lees er de verhalen op na en je zult ook bevangen worden door gevoelens van afschuw. Dat dit mogelijk is geweest, dat dit bijna zonder verzet werd geaccepteerd, dat aan het opsporen en wegvoeren door allerlei overheidsdiensten gedienstig werd meegewerkt, is van een treurigheid die ik niet echt in woorden kan vangen. De staking van 1941 is wat dat betreft maar een kleine pleister op de wonde. Maar het was in ieder geval een daad van protest, een antwoord op het brute optreden van de bezetters.
Hoe is deze staking tot stand gekomen? Wie heeft de aanzet gegeven om de verontwaardiging, die bij de bevolking in Amsterdam was ontstaan, om te zetten in een dergelijk massaal protest?
De ideeën daarover leefden al geruime tijd bij het verzet. Ook bij de leiding van de illegale plaatselijke Communistische partij nam het idee voor een staking geleidelijk vorm aan. De leiders van deze groep hebben daarom op een gegeven moment contact gezocht met het driemanschap dat uit de Groot, Dieters en mijn vader bestond. In die bijeenkomst werd afgesproken dat m’n vader naar Amsterdam zou komen om te helpen bij het organiseren van een demonstratie. Een keuze die voor de hand lag, omdat al eerder was afgesproken dat hij zich vooral zou bezighouden met het verzet in de hoofdstad.
Geen geringe opdracht voor iemand die de handen al vol had aan het leiding geven bij sabotageacties en spionageactiviteiten en daarnaast nog tijd moest vinden om artikelen te schrijven voor de illegale Waarheid. Voor dat blad moest hij ook nog eens de financiering regelen.
Toch is die staking er gekomen, niet in de laatste plaats door de vervaardiging van het bekende manifest waarin iedereen werd opgeroepen om gedurende één dag het werk neer te leggen. Er zijn na de oorlog discussies ontstaan wie de opsteller van de tekst was. Volgens sommigen was het door mijn vader opgesteld, volgens anderen was het tijdens het overleg tussen de direct betrokkenen van de stakingsleiding en mijn vader tot stand gekomen. Jaren na de oorlog heeft ook Paul de Groot zich opgeworpen als de geestelijke vader van het document.
Maar wat doet het er ook toe, het droeg in ieder geval bij aan het massale protest dat zich overigens tot Amsterdam en omstreken heeft beperkt.

De staking begon op maandag 25 februari en greep na een aarzelend begin als een strovuur om zich heen. Nadat vooral het personeel van de gemeentetram het spit had afgebeten sloeg het over naar de industriële bedrijven waarna ook tal van winkels hun deuren sloten. Veel mensen trokken naar de binnenstad waar een grote demonstratie op de Noordermarkt plaatsvond. Iedereen voelde zich die dag een beetje als bevrijd.

De bezetters waren aanvankelijk verrast maar reageerden daarna snel. Rauter zond twee Waffen SS-bataljons naar Amsterdam en eiste drastisch ingrijpen van de politie die zich op de eerste stakingsdag afzijdig had gehouden. De spertijd, waarin je niet buiten mocht zijn, ging van half twaalf ’s avonds naar halfacht. Krantenredacties kregen instructies dat er niets over de situatie in Amsterdam gepubliceerd mocht worden.
Maar het bericht dat Amsterdam staakte was al buiten de stad doorgedrongen. Reizigers hadden het overgebracht en dat leidde op dinsdag tot bedrijfsstakingen in een reeks van plaatsen.
In Amsterdam waar de bedrijven doorstaakten eindigden deze op woensdag. De politie had ingegrepen waardoor de tram weer reed en een derde bataljon van de Waffen-SS patrouilleerde intensief in de stad waarbij er in een aantal gevallen zonder waarschuwing werd geschoten. Dit optreden kostte aan negen mensen het leven en velen werden gewond.
Zo kwam er een einde aan een massaal protest van de bevolking. De poging om daarna een tweede staking te organiseren op 6 maart van dat jaar mislukte.
Als voorval in de geschiedschrijving is de Februaristaking misschien wel een keerpunt geweest in de houding van de Nederlandse bevolking. De historicus Ben Seijes schreef er onder meer over dat de tegenstelling tussen anti- en pro-Nazi’s zo scherp aan het licht werd gebracht dat ook degenen die zich tot die tijd hadden verscholen, niet langer de realiteit van het onmenselijke Duitse optreden konden ontkennen. Iets soortgelijks gold voor de verhouding tussen degenen die openlijk wilden demonstreren tegen wat de bezetter aanrichtte, en het deel van de bevolking dat, al dan niet met tegenzin, deed wat hij wenste. Daardoor was de staking een belangrijke impuls voor allen die tot verzet tegen de vijand geneigd waren.
Voor de Joden heeft de staking echter nauwelijks bijgedragen aan een verbetering van hun situatie. De Duitsers gingen gewoon door met hun meedogenloze mensenjacht en het was slechts een kleine minderheid die er in slaagde om te ontkomen.
Maar als historisch signaal blijft het een gebeurtenis van waarde. Omdat de bevolking zich solidair verklaarde met hun Joodse medeburgers. Het beeld van de Dokwerker is daarom een mooi symbool als blijvende herinnering aan dit massale protest.


[begin]
One Response to 18. De februaristaking.
  1. Miep van Berkestijn 23 februari 2011 at 18:05

    Laten we hopen dat juist in deze tijd, waarin het zo akelig rommelt in het Midden-Oosten, heel veel mensen de moeite nemen naar de Dokwerker te komen.

    Kom, opdat we niet vergeten.

Reageren niet mogelijk


[begin]