20. De hongerwinter.
De gaarkeuken
In het vijfde oorlogsjaar werd het tekort aan voedsel in het westen van het land echt nijpend. De rantsoenen werden van maand tot maand kleiner. Bovendien werd op een gegeven ogenblik de gastoevoer afgesloten.
Ergens in het vroege najaar van 1944 werden er daarom centrale keukens geopend die voedsel moesten verstrekken aan de bevolking. Gaarkeuken kregen die als naam en gaar was het.
Aanvankelijk bestond dit eten nog uit stamppot van aardappelen en biet of kool, later werd de kwaliteit geleidelijk slechter en er werd ten slotte nog hoofdzakelijk dunne soep van aardappelen en bloembollen uitgedeeld of smerige stamppotten, waarvan suikerbieten het hoofdbestanddeel vormden.
De gaarkeuken voor onze buurt was ondergebracht in een klein voormalig fietsenfabriekje achter de oude RAI in de van der Helststraat. Later werd het uitdelen verplaatst naar een groot leegstaand winkelpand een paar honderd meter verder in die straat.
Eten halen vond ik een vervelend werkje omdat je meestal een tijd moest wachten. Ik was toen elf jaar en oud genoeg om gewoon mee te doen. Dat betekende dus een paar maal per week lopen naar het uitdeelpunt, een wandeling van een dik kwartier. Met een klein melkemmertje om het eten in te doen. Meestal werd dat ’s middags uitgedeeld. Je sloot dan achter aan in de rij die er altijd stond en begon met wachten. Dat varieerde van een kwartier tot soms wel een uur. Tot de hap van de dag eindelijk werd aangevoerd. In vuilnisemmers, dat wil zeggen het verzinkte model van die dagen, omdat er kennelijk niets anders beschikbaar was.
Als je dan eindelijk aan de beurt was kreeg je op vertoon van je knipkaart een aantal lepels eten in je emmertje gekwakt. En daarna kon je weer naar huis lopen met het “heerlijks”.
In het vorige hoofdstuk heb ik al verteld dat wij nog een reservevoorraadje voedsel hadden waaronder tarwe en rogge uit Eerbeek maar niet iedereen was zo gelukkig.
Het onbebouwde stuk terrein naast de gaarkeuken werd daarom altijd druk bezocht omdat daar de afval werd neergegooid. Kinderen en volwassenen in haveloze kleding snuffelden er in de afvalhopen in de hoop een paar schillen of iets anders eetbaars te vinden.
Een heel gewild object waren de vuilnisketels die werden gebruikt om het eten te vervoeren naar de uitdeelpunten. De leeggeschepte ketels werden namelijk buiten gezet en werden dan onmiddellijk bestormd door een horde liefhebbers om de binnenkant en de bodem met een lepel af te schrapen.
Wel eens kleine jongens gezien die bijna in hun geheel in een vuilnisbak verdwenen? Je moet ‘t meegemaakt hebben om het te geloven zeggen ze wel eens. Ik kwam er natuurlijk regelmatig langs om eten te halen en zag dan rijtjes bakken waaruit alleen maar benen staken.
Eten op school
Ondertussen ging ik ook nog steeds naar school hoewel, maar een halve dag in plaats van een volledige. Ik kan me eigenlijk niet meer herinneren of de kachels nog brandden. Centrale verwarming was er in die tijd nog niet in de schoolgebouwen en de onderwijzer of onderwijzeres had als taak om ‘s ochtends de grote kachel in ieder klassenlokaal aan te maken en te stoken met cokes.
Ook op school werd het laatste halve oorlogsjaar een paar keer per week eten uitgedeeld. Iedereen moest daarom op die dagen een grote kom of schaaltje meebrengen en een lepel. Die maaltijd bestond uit dezelfde dunne soep of suikerbietenstamppot, die bij de gaarkeuken werd uitgedeeld.
Eén keer, in februari of daaromstreeks, was er een grote verrassing. Er was echte dikke gebonden groentesoep met stukken vlees erin. We konden onze ogen niet geloven. De hele school gonsde van het enthousiasme. Gesmuld hebben we en er was zoveel dat er voor iedereen nog een halve portie extra was.
Zo’n gebeurtenis schiep natuurlijk verwachtingen. De oorlog zou nu toch wel gauw afgelopen zijn dachten we. Maar zover was het nog lang niet. En de keer erna werd er weer de gebruikelijke watersoep uitgedeeld, soep bestaande uit water en wat drab van aardappelschillen.
En de hoop dat de oorlog snel afgelopen zou zijn werd weer een tijdje opgeborgen.